Ragam sastra lisan Jawa tak hanya sebatas legenda atau ungkapan. Ada bentuk lain yang dikenal sebagai cangkriman, yakni pertanyaan tradisional yang memerlukan tebakan. Ini sering dijadikan sarana komunikasi penuh humor.
Dikutip dari buku Etnologi Jawa karya Suwardi Endraswara, cangkriman merupakan teka-teki Jawa. Di dalamnya tersimpan pengetahuan bagi anak-anak, menjadikannya lebih dari sekadar permainan biasa.
Untuk lebih memahami cangkriman, berikut disajikan berbagai contoh lengkap dengan jawabannya. Detikers bisa memainkannya bersama teman atau keluarga.
Dirangkum dari Baboning Pepak Basa Jawa oleh Budi Anwari dan Buku Ajar Sastra Lisan IAIN Jember karya Ahmad Badrus Sholihin, cangkriman terbagi menjadi empat jenis. Ada cangkriman wancah, pepindhan, plesedan, dan tembang.
Berikut penjelasan serta contoh dari setiap jenis cangkriman. Setiap jenis memiliki karakteristik dan cara penyelesaian yang unik.
Cangkriman Wancah (Cekakan)
Cangkriman wancah, atau sering disebut cekakan, adalah teka-teki tradisional berbentuk singkatan kata-kata. Pemecahannya memerlukan pemahaman akan singkatan tersebut.
Berikut adalah beberapa contoh cangkriman wancah yang umum dijumpai dalam tradisi Jawa.
| Cangkriman Wancah | Jawaban |
|---|---|
| Pak beletus | Tapak kebo lelene satus |
| Pak bomba, pak lawan, pak piyut | Tapak kebo amba, tapa ula dawa, tapak sapi ciyut |
| Pindhang kileng | Sapi nang kandhang, kaki mentheleng |
| Bot ginawa entheng, teng ginawa abot | Klobot ginawa entheng, gentheng digawa abot |
| Wiwa wite, lesbodhonge, karwa pake | Uwi dawa uwite, tales amba godhonge, cikar dawa tipake |
| Yumaerong | Yuyu omahe ngerong |
| Karla ndheren | Mbakar tela sumendhe keren |
| Kabketan | Nangka tiba neng suketan |
| Suru bregitu | Asu turu di brengi watu |
| Nasgithel | Panas, legi, kenthel |
Cangkriman Pepindhan (Emper-Emperan)
Jenis kedua adalah cangkriman pepindhan atau emper-emperan. Teka-teki ini berupa kalimat perumpamaan dengan benda lain. Dibutuhkan imajinasi untuk memecahkannya.
Banyak contoh cangkriman pepindhan yang mengajarkan tentang objek atau fenomena sekitar. Ini menjadikannya alat belajar yang menyenangkan.
| Cangkriman Pepindhan | Jawaban |
|---|---|
| Pitik walik saba kebon | Nanas |
| Sega sakepel dirubung tinggi | Salak |
| Urang sapikul matane pira? | 6 (urang, sapi, kul) |
| Emboke di elus-elus, anak diidak-idak | Andha |
| Ora mudhun-mudhun yen oran nggawa mrica sakanthong | Kates |
| Gajah nguntang sangkrah | Pawon |
| Kebo bule cancang merang | Buntil |
| We gedhe kok ngguyu tawa | Nangis |
| Ing dhuwur wayangan, ing ngisor jedhoran | Ngundhuh krambil |
| Anake gelungan, ibune ngrembyang | Pakis |
| Disuguh opa angin | Ora disuguhi apa-apa |
| Bocah cilik tlusap-tlusup nang kebon | Dom atau jarum |
| Pitik walik saba meja | Sulak atau kemoceng |
| Wit adhakah woh adhikih | Wit ringin |
| Wit adhikih woh adhakah | Wit waloh |
| Emboke wuda, anake tapihan | Pring atau bambu |
| Dikethok malah dhuwur | Celana |
| Anake macak rapi, ibune ring sluwir ora karuwan pacakane memelas | Tepes kelapa |
| Sawang wong kendhok galengane mung sitok | Godhong gedhang |
| Sing cendhek didhudhuk, ding dhuwur diurung | Timbangan |
Cangkriman Plesedan (Blenderan)
Cangkriman plesedan, atau cangkriman blenderan, adalah tebak-tebakan yang diplesetkan. Biasanya berupa permainan kata-kata sehingga perlu hati-hati saat menebaknya. Ini menguji kecermatan dalam berbahasa.
Berikut beberapa contoh yang menunjukkan bagaimana cangkriman plesedan dapat mengecoh pendengarnya. Dibutuhkan logika dan pemahaman konteks.
| Cangkriman Plesedan | Jawaban |
|---|---|
| Wong wudunen kuwih sugih pari | Pringisan |
| Wong adol tempe ditaleni | Sing ditaleni tempe, dudu wong sing dodol |
| Wong mati ditunggoni wong mesam-mesem | Sing mesam mesem wong sing nunggu, dudu sing mati |
| Ora usah mutung, mutung apa? Mutung kesarung | Lutung kasarung |
| Lampu apa yen dipecah metu uwonge? | Lampu toko sing lagi ditutup |
| Olehe ngitung usuk ora rampung-rampung | Turu nyawang payon |
| Bocah iku wis wiwit kluruk | Wiwit gedhe, ngerti katresnan |
| Bakale Cina padha digantungi | Sing digantung bahane, dudu wonge |
Cangkriman Berupa Tembang
Cangkriman terakhir adalah cangkriman berbentuk tembang. Beberapa tembang Jawa, seperti Pucung dan Asmaradana, mengandung teka-teki di dalamnya. Ini menggabungkan sastra dan logika.
Berikut contoh cangkriman yang tersembunyi dalam bait-bait tembang. Memecahkannya membutuhkan pemahaman mendalam terhadap lirik.
Cangkriman Tembang Pucung
Bapak pocung cakemu marep mandhuwur
Sabamu ing sendhang
Pencokanmu lambung kering
Prapteng wisma si pocung muntah guwaya
Jawaban: Klenthing
Bapak pocung renteng renteng kaya kaliung
Dawa kaya ula
Pencokanmu wesi miring
Sing disaba si pucung mung turut kutha
Jawaban: Sepur
Bapak pocung dudu watu dudu gunung
Sangkamu ing Plembang
Ngon ingone sang bupati
Yen lumampah
Si pocung lembehan grana
Jawaban: Gajah
Bapak pocung
Amung sirah lawan gembung
Padha dikunjara
Mati sajroning ngaurip
Mijil baka
Si pocung dadi dahana
Jawaban: Penthol Korek
Cangkriman Tembang Lainnya
Sesrebanan dudu kaji
Nanggo kuci dudu Cina
Sarwi bolong mbun-mbunane
Gawene atetangisan
Weteng bolong tinutupan
Lamun mbun-mbune sinebul
Tangise dadi tontonan
Jawaban: Suling
Itulah berbagai contoh cangkriman bahasa Jawa, mulai dari wancah hingga tembang. Semoga penjelasan ini bermanfaat dan menambah wawasan mengenai kekayaan sastra lisan Jawa.
